ĐẤT CÀNG PHÌ NHIÊU, TƯỢNG THẦN CÀNG NHIỀU

Lm Nguyễn Hồng Giáo, dòng Phanxicô

Lời Chúa trong phụng vụ thánh lễ ngày thứ tư tuần XIV mùa thường niên (năm chẵn) cho chúng ta nghe một sự thật, một nhận xét đáng buồn từ miệng ngôn sứ Hô-sê như sau: "Ít-ra-en vốn là một cây nho sum sê, trái trăng thật dồi dào phong phú; nhưng trái trăng càng nhiều, chúng càng dựng thêm các bàn thờ ngẫu tượng; đất nước càng giàu sang, chúng càng dựng thêm những cột thần lộng lẫy" (Hs 10, 1). Nhà ngôn sứ nói về tình trạng tôn giáo của Ít-ra-en thời của mình, vào hạ bán thế kỷ thứ VIII.

Trong Cựu Ước, giàu có thịnh vượng thường được xem như một sự chúc lành của Thiên Chúa. Nhưng ở đây, Ít-ra-en lại suy nghĩ theo cách của các dân ngoại chung quanh, họ coi sự thịnh vượng của mình là ơn lành của các sức mạnh thiên nhiên mà dân ngoại tôn thờ như những thần linh--thần mưa, thần gió, thần đất--Cho nên vật chất càng phát triển họ càng sùng bái ngẫu tượng nhiều hơn. Đó là một sự phản bội không thể tha thứ: "Chúng là thứ người lòng một dạ hai, rồi đây chúng sẽ phải đền tội" (câu 2). Thiên Chúa đã kết ước với họ nhưng họ đã thất trung bội tín, lòng họ đã bị chia sẻ. Thay vì tôn thờ một mình Thiên Chúa, nghe theo lời Người dạy bảo và trông cậy vào một mình Người, họ lại chạy theo những thần linh giả dối. Con tim họ đã bị chia sẻ.

Đất càng phì nhiêu, tượng thần càng nhiều, nhận định này của vị ngôn sứ thế kỷ thứ VIII xem ra vẫn đúng cho con người mọi nơi mọi thời.

Trước hết chính kinh nghiệm cho thấy rằng của cải giàu sang thường đưa người ta đi xa Chúa. Sự sung túc mang tới cho người ta nhiều thứ có khả năng cạnh tranh với Thiên Chúa, và thậm chí thay thế Thiên Chúa, ví dụ như địa vị, quyền thế, danh vọng, tình yêu, tiện nghi, lạc thú. Tục ngữ ta đã chẳng nói "có tiền mua tiên cũng được" hay "đồng bạc đâm toạc tờ giấy" đó sao? Của cải làm cho người chiếm hữu nó có cảm thức mãnh liệt rằng mình "toàn năng", muốn gì cũng được! Chính Chúa Giêsu đã dạy: "Anh em không thể vừa làm tôi Thiên Chúa vừa làm tôi Tiền Của được" (Mt 6, 24).

Kinh nghiệm ngàn đời cho thấy tôn giáo, tâm linh, đạo lý, lý tưởng thường dễ nẩy nở và phát riển trong những hoàn cảnh khó khăn hơn là trong những thời vật chất thịnh vượng. Có phải như thế là các nhà vô thần kiểu Nít-sơ hay Phơ-bách, Các Mác, Aêng-ghen có lý khi cho rằng vì yếu đuối, bất lực, lầm than mà người ta tưởng tượng ra thần thánh và một thế giới siêu việt để an ủi mình hay không? Thưa không! Sở dĩ sự thu hút của tâm linh, đạo lý, lý tưởng thường lép vế trước sức quyến rủ của thịnh vượng vật chất là vì một bên là "tinh thần", không thể nắm giữ được, còn bên kia là cụ thể, thiết thực, tức thời; một bên đòi hỏi một nổ lực thường xuyên và mệt nhọc để chiến thắng cái xấu và vươn tới cái chân thiện mỹ, bên kia trái lại vừa tầm và dễ chịu đối với ta hơn. Xã hội ta chưa phát triển bao nhiêu, thế mà các nhà cầm quyền có lương tâm đã điên đầu vì sự đổ vở ào ạt của các giá trị đạo đức rồi. Lý tưởng cộng sản một thời đã lôi kéo được những con người cách mạng nằm gai nếm mật, vào tù ra khám, lý tưởng ấy xem ra bất lực để cầm giữ đông đảo các đảng viên khỏi sa ngã trước sự cám dỗ và hứa hẹn ngọt ngào của đồng tiền dễ dàng làm ra. Và người công giáo ta chắc hẳn cũng đang nghiệm thấy rằng sống các giá trị Tin Mừng như công bằng bác ái, khiêm nhường vị tha, lương thiện thật thà, hy sinh từ bỏ... rõ ràng là khó khăn hơn nhiều trong thời mở cửa hiện nay, so với những năm rất gay go sau ngày 30. 4. 75.

Đất càng phì nhiều, tượng thần càng lắm. Nhìn rộng ra nền văn minh thế giới, tượng thần ngày nay không còn là những sức mạnh thiên nhiên nữa nhưng là khoa học kỷ thuật, sự tiến bộ không ngừng, hay là kinh tế thị trường (như xưa kia trong các nước cộng sản là kinh tế kế hoạch theo học thuyết Mác-Lênin)... Đối với con người thời đại chúng ta, những thứ đó mang dáng vẻ của thần linh, được người ta tuyệt đối tin tưởng như chìa khoá vạn năng của hạnh phúc. Lạ thay, người ta cho rằng mình bị tha hoá, bị tước đoạt mất sự tự do tự lập khi tin vào một Đấng Toàn Năng siêu việt, nhưng họ lại rất sẵn sàng làm nô lệ cho nhiều thứ khác thấp kém hơn chính mình bội phần, và thậm chí là không xứng với con người. Bởi vì giàu sang, danh vọng, vui thú hay ngay cả khoa học kỷ thuật và các thứ ý thức hệ có là gì so với con người?

Nhà ngôn sứ Hô-sê mạnh mẽ cảnh cáo Ít-ra-en: "Rồi đây chúng sẽ phải đền tội; bàn thờ của chúng, Đức Chúa sẽ đập tan, cột thờ của chúng, Người cũng sẽ phá đổ" (câu 2). Cái gì giả trá thì vẫn là giả trá. Đặt tin tưởng vào nó, tất chẳng thể bền. Rồi đây Ít-ra-en sẽ thấy các thần tượng mình sụp đổ, "bấy giờ họ sẽ nói với núi đồi: 'Phủ lấp chúng tôi đi!' và với gò nổng: 'Hãy đổ xuống trên chúng tôi!'" (câu 8).

Thế kỷ XVIII, phương Tây đã nhân danh Con Người để gạt bỏ Thiên Chúa và thay thế vào chỗ Thiên Chúa những thần tượng mới với niềm tin tưởng tuyệt đối rằng nhờ đó từ nay Con Người sẽ hoàn toàn làm chủ lịch sử và vận mạng của mình, và Hạnh Phúc đang nằm gọn trong tầm tay mình. Nhưng thế kỷ XIX và nhất là thế kỷ XX đã cho thấy bao nhiêu thần tượng sụp đổ và niềm hy vọng tan tành. Để rồi ngày nay (mà có người gọi là thời "hậu hiện đại"), người phương Tây lại rơi vào tâm trạng hụt hẩng và bế tắc, họ hoài nghi tất cả, không muốn tin vào cái gì nữa, không coi cái gì là chắc chắn và bền vững cả.

Ở Việt Nam, chúng ta đang ở vào chặng đầu của con đường phát triển của phuơng Tây, là con đường hiện đại hoá song song với trần tục hoá. Bao lâu chưa đi cho đến tận cùng con đường họ đã đi qua, có lẽ ta còn háo hức chạy theo các thần tượng mà họ đã suy tôn và đã nghiệm thấy là giả dối, nên dù có ai cảnh báo chúng ta về những mối nguy cơ của con đường đó, chắc ta chẳng buồn nghe. (Cũng na ná như người nhất định muốn đi định cư ở Mỹ, thì dù có ai kể cho họ nghe về cuộc sống rất căng thẳng bên đó để khuyên họ nên suy nghĩ cho thật kỹ, họ cũng không tin). Nhưng dù sao Giáo Hội luôn luôn phải thi hành chức năng ngôn sứ của mình. Vậy Giáo Hội thi hành chức năng này như thế nào trong tình hình xã hội hiện nay, đó là câu hỏi tôi muốn nêu lên trong bài này. Nhưng đối với mỗi người Kitô hữu đơn sơ nhỏ bé chúng ta, câu hỏi giản dị hơn có thể là: "Có đúng là đất nước càng phát triển, các tượng thần của tôi càng gia tăng không? Và những ngẫu tượng ấy là gì?"