HỌC SỬ KHÔNG PHẢI LÀ KHỔ SAI!

Lm Nguyễn Hồng Giáo, dòng Phanxicô

Đó là đầu đề của một bài báo đăng trên Tuổi Trẻ cuối tuần ngày 30-3-2008. Nhìn thấy đầu đề, tôi đã giật mình và không muốn tin: đối với tôi, lịch sử tự nó là môn học rất hay; học sử đáng lý phải thú vị lắm, ít nhất thì cũng phải “bình thường” như những môn khác, chứ đến nông nỗi nào mà lại có thể coi như một việc “khổ sai? Trước đây tôi đã có biết rằng học sinh sinh viên ngày nay rất dốt lịch sử nước nhà, nhưng chưa hề nghe nói họ coi việc học sử như một việc khổ sai, nghĩa là một việc khó nhọc mang tính trừng phạt, đoạ đày. Nếu sự thật là đúng như thế chứ không phải là một kiểu nói phóng đại của nhà báo để tạo sự chú ý, thì tình trạng này là “cực kỳ đáng lo ngại cho cả xã hội” (nói theo Giáo sư Đinh Xuân Lâm) và phải có những nguyên nhân sâu xa và rất đặc thù của riêng xã hội chúng ta.

Một thực trạng không thể tin nổi

Với những thắc mắc như thế, tôi thử tìm hiểu qua báo chí và trao đổi với một số sinh viên. Trước hết báo chí cung cấp cho tôi một vài con số rất hùng hồn, có thể gián tiếp chứng minh việc học sinh chán ngấy học sử: Năm 2006 trong 4.622 thí sinh thi vào Đại học Sư phạm Hà Nội,  655 thí sinh bị điểm 0 môn sử (chiếm 15%) và chỉ có 6 thí sinh được điểm 8 trở lên. Nếu tính gộp cả bốn trường đại học, trong đó ba là sư phạm nghĩa là trường đào tạo ra người thầy dạy lịch sử, thì 58,5% thí sinh có điểm lịch sử từ 1 trở xuống. – Năm 2007, có 150.234 thí sinh bị điểm từ 0 đến 4,5 điểm, chiếm tỉ lệ 95,74% tổng số thí sinh khối C, số bị điểm 0 gần 6.000!

Báo chí cũng cho tôi biết một số sự kiện khách quan khác, xin kể ra 4 sự kiện.

1. Môn sử bị coi thực tế như một môn phụ: trong chương trình, thời lượng học sử rất ít, từ lớp 6 đến 11 mỗi tuần 1 tiết, lớp 12 được 2 tiết mỗi tuần;
2. Trong thi cử, môn sử khi có khi không, trừ khối C đại học; tốt nghiệp thì năm thi năm không nên chương trình bị cắt xén một cách tùy tiện;
3. Sách giáo khoa sử thường phải liên tục soạn lại theo “chương trình luôn thay đổi đến chóng mặt của Bộ GD-ĐT”;
4. Chất lượng đào tạo và trình độ giáo viên sử đều thấp; việc cho mở tràn lan một số trường đại học và cao đẳng trong khi không đủ giảng viên có trình độ càng làm giảm chất lượng đào tạo giáo viên nói chung, đặc biệt là môn sử.

Bốn sự kiện trên soi sáng cho tôi hiểu nhiều điều nhưng chưa giải thích được tại sao học sinh, sinh viên coi học sử như một việc nặng nề và chán ngán.

Thử tìm nguyên nhân

Mời đây tôi hỏi thử một nhóm sinh viên: “Tại sao các anh bị coi là dốt sử và ngán sử đến mức ấy?” Xin tổng hợp lại các câu trả lời thành 2 điểm chính:

 1/ Chỉ phải học thuộc lòng; mà lấy thí dụ nguyên một trận Điện Biên Phủ thôi, cũng phải nhớ biết bao nhiêu là “những mốc thời gian và sự kiện” rồi, ngày nọ thì quân ta tiến đến đâu, ngày kia chiếm đồi nào, v.v. ; học toán còn phải hiểu, phải lý luận, học sử thì không; học sinh phải lặp lại cách giải thích các biến cố, sự kiện lịch sử như sách đã viết, y như học một công thức toán hay hoá học, không được thêm bớt. Làm sao mà nhớ hết được? Làm sao mà thích cho được?

 2/ Chỉ nhìn lịch sử một chiều, toàn là cái hay cái tốt về ta, cái dở cái kém về địch, nghe lắm không muốn tin nữa. Nhất là giai đoạn lịch sử Cách mạng được ưu tiên và tô đậm, làm như thể toàn bộ lịch sử dân tộc ta không có thời kỳ đáng học bằng.

Hai điểm trên cũng gần trùng với ý kiến của mấy nhà chuyên môn phát biểu trên báo chí. “Có hai yếu tố làm cho lịch sử trở nên hấp dẫn: đó là sự trung thực và sự công bằng, mà các sách sử “chúng ta” thường còn thiếu. Nhà sử học Dương Trung Quốc nêu thí dụ về việc “xe tăng nào vào dinh Độc Lập? Các nhà sử học và báo chí đã làm rõ sự thật từ rất lâu, nhưng bên quân đội vẫn rất ngần ngại” (ngần ngại công bố) (TT cuối tuần, số đã dẫn, tr 13). Ông nói thêm: “Sự trung thực và công bằng không đợi thời tiết chính trị” (nt). Gs Đinh Xuân Lâm cũng thừa nhận: “Do những định hướng từ rất lâu, sách sử của chúng ta chỉ thiên về lịch sử chiến tranh mà rất ít nói về lịch sử kinh tế, lịch sử văn hoá. Về chiến tranh thì lại chỉ nhấn mạnh đến thắng lợi của chúng ta mà quên nói về những thiệt hại” (nt).

Nói rõ hơn, chúng ta viết sử, dạy sử thiên về tuyên truyền, về chính trị. Một cái nhìn như thế tất phải che khuất một số mặt của sự thật, đánh giá thiên lệch một số sự kiện và nhân vật lịch sử và bỏ lọt một số những sự kiện và nhân vật khác. Từ ngày có Đổi mới, nhiều nhân vật lịch sử và văn hoá đã được “phục hồi danh dự”, như: triều đình Nhà Nguyễn, Nguyễn Trường Tộ, cha Đắc Lộ với vấn đề chữ quốc ngữ, Lê Văn Duyệt, Trương Vĩnh Ký và Huỳnh Tịnh Của, Nguyễn Văn Vĩnh và Phạm Quỳnh …Đây là một cách nhìn mới, trung thực và công bằng vì khách quan hơn, khoa học hơn. Đừng quên sử học là một môn khoa học. Dù là một môn khoa học xã hội-nhân văn,  nó vẫn đòi hỏi tính khách quan tuy không thể có tính khách quan “tuyệt đối” như trong khoa học tự nhiên được.

Ai chịu trách nhiệm?

Nhưng ai chịu trách nhiệm về tình trạng sa sút trong việc học sử, dạy sử và biên soạn những công trình lịch sử kém chất lượng? Người ta thường qui trách nhiệm cho Bộ GD-ĐT, “chuyện ấy không oan tí nào” (Gs Tương Lai: Từ điểm thi môn lịch sử, trong Tuổi Trẻ ngày 31-3-2008, tr 21), nhưng tác giả thêm, “nếu chỉ nếu chỉ đổ hoàn toàn cho Bộ GD-ĐT thì liệu có thể giải quyết tận gốc vấn đề học sinh không thích học môn sử không?” Theo ông, phải nói tới những công trình nghiên cứu kém chất lượng, và xa hơn, phải hỏi: ai chỉ đạo xây dựng những công trình đó? Trách nhiệm phải đẩy lên tận chỗ này. Và ở đây, ông Tương Lai quay sang nói về tính trung thực của những công trình nghiên cứu đã được xuất bản và là đểm tựa cho việc biên soạn sách giáo khoa môn sử.

Được biết từ năm 2001 đến nay, giới sử học đã nhiều lần lên tiếng về những vấn đề như trên và có khi đã kiến nghị với các cấp trên (Bộ Giáo dục và trên nữa), nhưng thường đụng phải “sự im lặng đáng sợ”.

Dường như gốc rễ của vấn đề đã được nhận ra. Nhiều phụ huynh, học sinh thì than phiền “sách sử của chúng ta gần với chính trị hơn”, các nhà chuyên môn thì nhấn mạnh tính trung thực và công bằng phải có đối với lịch sử. Ai lại không muốn cho con em mình học lịch sử dân tộc để tăng thêm lòng yêu nước thương nòi, thêm ý thức dân tộc và lòng tự hào dân tộc? Theo tôi, có lẽ ít nước nào mà dân chúng và nhất là giới trẻ được nghe, được học, được nhắc nhở về lịch sử dân tộc mình thường xuyên như ở nước ta, không phải chỉ trong nơi trường học mà cả ngoài xã hội nữa; hoàn toàn không thể nói nhà cầm quyền ta coi thường lịch sử. Nhưng sao kết quả lại kém cỏi đến thế? Thiển nghĩ là vì tuy không coi thường lịch sử, song ở nước ta lịch sử được vận dụng chủ yếu như một công cụ truyên truyền, và thường tuyên truyền theo kiểu áp đặt nhồi nhét bất chấp các đòi hỏi của khoa tâm lý, tâm lý xã hội và sư phạm. Điều này giải thích tất cả.  Tôi nghĩ rồi đây Bộ GD-ĐT sẽ chấn chỉnh lại việc dạy và học môn sử, xác lập vị trí của môn học này là một môn bắt buộc, tăng thời lượng học, cho soạn lại sách giáo khoa …, nhưng bấy nhiêu mà thôi cũng chưa giải quyết được vấn đề nếu ở cấp lãnh đạo cao nhất không có sự thay đổi thật sự trong cách nhìn và cách làm cố hữu.

19-4-08