TUỔI TRẺ VÀ TỰ DO

Lm Nguyễn Hồng Giáo, dòng Phanxicô

Mọi người đều khao khát tự do nhưng có thể nói không ai bằng tuổi trẻ. Mọi người khao khát tự do bởi vì "tự do nằm trong bản tính con người và là dấu hiệu tiêu biểu của bản tính ấy" (lời của Đức Giáo Hoàng Gio-an Phao-lô II); còn tuổi trẻ khao khát tự do hơn ai hết bởi lẽ họ còn tràn trề sức sống, đầy nhiệt tình, khao khát cái lý tưởng, cái tuyệt đối, chưa nghiệm thấy các giới hạn của mình, và muốn thử nghiệm mọi thứ có thể được. Bởi thế tuổi trẻ cảm nghiệm tự do tiên vàn như một sự "không bị gò bó" hay không bị hạn chế, ví dụ bởi quyền bính và các thứ mệnh lệnh; đối với họ, tự do là được làm bất cứ điều gì mình thích, --một thứ tự do "phóng túng".

Có lần trong một lớp học, một sinh viên hỏi tôi tại sao người ta không được phép làm mọi điều mình muốn? Tôi trả lời: Có gì mà khó hiểu! Có những điều xấu không những dư luận xã hội và luật pháp phê phán hoặc cấm đoán mà lương tâm đạo đức con người cũng không cho phép. Tự dưng, anh nhảy vào đánh người ta hay đốt nhà người ta--lấy cớ mình thích thế--thử hỏi có được không? Anh ăn gian nói dối, chà đạp người dưới xu nịnh người trên chẳng hạn, ai mà chấp nhận anh được?

Nhưng có những điều tuy không xấu nhưng anh vẫn không được làm dù anh thích bởi vì tự do của anh bị hạn chế bởi tự do của kẻ khác hay bởi công ích. Xã hội đưa ra rất nhiều qui định nhằm bảo vệ cuộc sống chung. Lái xe phải tuân theo luật lệ giao thông, như ngừng xe khi đèn đỏ, chạy xe khi đèn xanh. Làm như thế đâu phải là mất tự do nhưng là bảo đảm cho tự do, bởi vì, giả sử người lái xe nào cũng chỉ làm theo ý mình--(mà nên nhớ con người ta vốn rất ích kỷ)--thì cuối cùng chẳng ai đến nơi mình muốn đến được bao giờ, hơn nữa còn mất mạng như không! Một ví dụ khác. Anh muốn mở nhạc thật to nghe suốt đêm cho "đã", nếu anh sống một mình trong rừng, sẽ chẳng ai ngăn cản tự do và sở thích của anh, nhưng trong xã hội, anh phải tôn trọng tự do và lợi ích của kẻ khác (cũng như kẻ khác phải tôn trọng tự do chính đáng của anh).

Trong một đôi trường hợp, tôi "triết lý" với sinh viên: Con người không phải là tuyệt đối, tự do của ta tự bản chất là có giới hạn. Tôi sinh ra là người Việt Nam, trong một gia đình nhất định, vào một giai đoạn lịch sử nhất định, là con trai không phải con gái, là người miền Trung không phải miền Bắc, nói tiếng Việt chứ không phải tiếng Ý chẳng hạn v.v. và v.v. Tự do của tôi lệ thuộc vào những "dữ kiện" như thế, những thực tế khởi đầu như thế để được thể hiện. Nếu tôi sống đầu thế kỷ 20, chắc chắn tôi đã thể hiện mình và tự do mình rất khác với cách thức tôi đang thể hiện ngày nay.

Giới trẻ say mê tự do nhưng lại dễ dàng trở thành nô lệ của trăm thứ, nhất là vào thời buổi xã hội tiêu thụ rất hấp dẫn ngày nay với những giá trị giả dối mà tuổi trẻ ham sống và thiếu kinh nghiệm khó phân định cho đúng. Họ dễ dàng làm nô lệ cho ma tuý (thường được quảng cáo là mở rộng khả năng "cảm nghiệm" của con người), cho tình dục (được che đậy dưới chiêu bài giải phóng), cho sự hưởng thụ, những cái "mốt" (mốt xe, mốt tóc, mốt điện thoại di động, giày dép… Thiên hạ làm sao mình cũng phải như vậy), rồi còn Internet, trò chơi điện tử, những thần tượng… Tôi xin nói thêm về hiện tượng mê thần tượng.

Khá nhiều người trẻ ngày nay đồng hoá mình một cách nô lệ với những thần tượng của mình, phần lớn trong giới ca sĩ và diễn viên điện ảnh. Ngay ở thôn quê lắm nơi ta nhìn thấy những thiếu niên mới lớn cũng nhuộm tóc hay cắt tóc ngắn, để tóc xù, đeo khuyên, ăn mặc theo một thần tượng nào đó. Còn ở thành phố thì khỏi nói! Hầu như ca sĩ, diễn viên nào đẹp trai hoặc đẹp gái cũng đều có các fan của mình, nhất là trong giới học sinh. Một bài viết trên báo Tuổi Trẻ, ở mục Nhịp Sống Trẻ, nhận định rằng "độ tuổi có thần tượng đã hạ xuống đến ngạc nhiên". Và bài báo kể lại lời của một cán bộ Nhà Thiếu nhi TP.HCM như sau: " Tôi dẫn đứa cháu gái đi chợ, năm nay nó mới học lớp 1, nhưng mê xem phim 'Chuyện tình mùa đông' của Hàn Quốc lắm. Đi giữa chừng, nó đứng lại sững sờ trước một sạp báo, nhìn hình của nam diễn viên Hàn Quốc Bae Yong Jun. Nó vô tư nói với vẻ đầy thán phục: 'Ôi, đẹp… trai quá!' khiến tôi cùng những người chung quanh không khỏi bật cười" (số báo ra ngày 16-8-2003, tr 12). Đáng chú ý là nỗi đam mê thần tượng chỉ dừng lại sự bắt chước cái bề ngoài, không tiến tới vẻ đẹp tinh thần bên trong.

Trong các thứ nô lệ, thì nô lệ tội lỗi và dục vọng là tệ hại nhất vì nó phá hủy sự tự do căn bản của con người là hình ảnh của Thiên Chúa. Đức Kitô đã giải phóng chúng ta khỏi ách nô lệ của tội lỗi và trả lại cho ta chức vị làm con Thiên Chúa. Ai sống theo lề luật của Đức Kitô (mà cốt yếu là luật bác ái), ai để cho Thần Khí của Đức Kitô hướng dẫn, kẻ ấy là người tự do; còn ai buông theo "xác thịt", đó là một kẻ nô lệ. Thánh Phao-lô nhắc nhủ người tín hữu Ga-lát: "Anh em đã được gọi để hưởng tự do; nhưng đừng lợi dụng tự do để sống theo tính xác thịt" (5,13). Có điều là những ai vươn lên cái chân, cái thiện lại thường bị coi là không tự do bằng người buông mình theo cái xấu, cái sai.

Hồi còn du học ở ngoại quốc, tôi có giúp một vài việc mục vụ cho sinh viên công giáo Việt Nam ở một đại học kia. Đa số trong các sinh viên đó chăm chỉ học hành, sống có kỷ luật, tiêu xài chừng mực, có người còn phải đi làm kiếm tiền thêm, còn một thiểu số con nhà giàu sống bê tha, bỏ bê việc học hành để lao mình vào những cuộc vui chơi vô bổ và thậm chí thiếu lành mạnh... Những người này tự coi là "trưởng thành" và thường chê những anh chị kia là "cù lần", "gò bó", "chỉ biết chúi đầu vào sách vở, không biết 'đời' là gì…". Những lời chê bai đó được lặp đi lặp lại đã làm cho một vài người bắt đầu cảm thấy "nao núng", và họ đến hỏi tôi nên làm gì? Tôi đã trả lời cho họ đại ý rằng họ không có gì phải sợ, làm điều tốt mới khó chứ làm điều xấu nào có khó chi;  các ngón ăn chơi của mấy kẻ kia, họ chẳng phải nổ lực mấy cũng học được nếu muốn; cũng giống như leo núi, leo lên khó nhọc hơn đi xuống; khi lên, ta phải chống lại sức nặng trì kéo của thể xác ta và lực hút của trái đất,  còn lúc xuống, ngược lại chúng lôi ta bước nhanh theo chúng. Thử hỏi ai tự do hơn, ai tự chủ tự quyết hơn, --người cố gắng vươn tới điều hay lẽ phải hay người sống theo đam mê dục vọng?

Người Kitô hữu là người tự do. Thánh Phao-lô căn dặn các tín hữu Ga-lát: "Chính để chúng ta được tự do mà Đức Kitô đã giải thoát chúng ta. Vậy, anh em hãy đứng vững, đừng mang lấy ách nô lệ một lần nữa" (5,1).

(15-8-2007)